افسردگی نوجوان: والدین به چه نشانه‌هایی توجه کنند و چطور کمک کنند

افسردگی نوجوان با بداخلاقی‌ها و نوسان‌های معمول این سن فرق دارد. وقتی غم، زودرنجی یا بی‌علاقگی نوجوان چند هفته ادامه پیدا می‌کند و روی درس، خواب، دوستی‌ها و رابطه‌اش با خانواده اثر می‌گذارد، وقت آن است که با دقت و آرامش بیشتری به آن توجه کنید. خبر خوب این است که افسردگی نوجوان قابل درمان است و والدین نقش مهمی در رسیدن او به کمک دارند.

این راهنما برای پدر و مادرها و مراقبان نوشته شده است؛ قرار نیست کسی را تشخیص بدهیم یا مقصر پیدا کنیم، بلکه می‌خواهیم بدانید به چه توجه کنید، چطور سر صحبت را باز کنید و چه زمانی سراغ متخصص بروید. اگر فرزندتان کوچک‌تر است و بیشتر نگرانی و ترس دارد، مقاله اضطراب کودکان؛ والدین به چه نشانه‌هایی توجه کنند برایتان مناسب‌تر است.

افسردگی در نوجوانی چقدر رایج است؟

سازمان جهانی بهداشت (WHO) تخمین می‌زند که از هر هفت نوجوان ۱۰ تا ۱۹ ساله، یک نفر با یک مشکل سلامت روان زندگی می‌کند و بیشتر این مشکلات شناخته و درمان نمی‌شوند. طبق همین گزارش، افسردگی در حدود ۱٫۳ درصد از نوجوانان ۱۰ تا ۱۴ ساله و ۳٫۴ درصد از نوجوانان ۱۵ تا ۱۹ ساله تخمین زده می‌شود. این‌ها برآوردهای جهانی‌اند و در هر کشور فرق می‌کنند، اما نشان می‌دهند افسردگی نوجوان واقعی است و دیده شدن زودهنگامش اهمیت دارد.

بداخلاقی نوجوانی یا افسردگی؟ به مدت، شدت و اثر نگاه کنید

بیشتر نوجوان‌ها گاهی غمگین یا زودرنج می‌شوند و این طبیعی است. آکادمی روان‌پزشکی کودک و نوجوان آمریکا (AACAP) توضیح می‌دهد که غم گاه‌به‌گاه طبیعی است، اما اگر نوجوان روز به روز غمگین یا تحریک‌پذیر باشد یا دیگر از چیزهایی که دوست داشت لذت نبرد، ممکن است نشانه افسردگی باشد. مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) هم غمگینی در بیشتر اوقات به مدت چند هفته یا بیشتر، همراه با افت تمرکز یا لذت نبردن از کارهای قبلی را دلیلی برای کمک گرفتن می‌داند.

سه پرسش ساده می‌تواند به شما کمک کند:

• مدت: این حال چند روز گذرا بوده یا چند هفته است که ادامه دارد؟
• شدت: فقط گاهی کم‌حوصله است یا بیشتر روزها و بیشتر ساعت‌های روز این‌طور است؟
• اثر: آیا درس، خواب، غذا خوردن، دوستی‌ها یا کارهای مورد علاقه‌اش آسیب دیده است؟

اگر پاسخ‌ها نگران‌تان کرده، خودتان نتیجه‌گیری نکنید؛ تشخیص کار متخصص است. برای آشنایی کلی با این تفاوت در بزرگسالان، مقاله فرق خلق پایین و افسردگی و مدخل افسردگی در دانشنامه را هم بخوانید.

والدین به چه نشانه‌هایی توجه کنند؟

فهرست زیر بر پایه راهنماهای AACAP و NIMH تنظیم شده است. به گفته NIMH، افسردگی در هر کس شکل متفاوتی دارد و ممکن است فقط چند نشانه دیده شود. دیدن یکی دو مورد به‌تنهایی به معنای افسردگی نیست؛ الگو و تداوم مهم است.

نشانه‌های هیجانی

• غمگینی، گریه کردن یا احساس «پوچی» که بیشتر روزها دیده می‌شود
• زودرنجی، کلافگی یا عصبانیت زیاد؛ در نوجوانان افسردگی گاهی بیشتر به شکل تحریک‌پذیری دیده می‌شود تا غم
• لذت نبردن از چیزهایی که قبلاً دوست داشت
• احساس بی‌ارزشی یا این فکر که «همه‌چیز تقصیر من است» یا «در هیچ کاری خوب نیستم»

نشانه‌های رفتاری و روزمره

• وقت گذراندن کمتر با دوستان یا کنار کشیدن از خانواده و فعالیت‌های بعد از مدرسه
• تغییر در خواب: خیلی بیشتر یا خیلی کمتر از همیشه خوابیدن
• تغییر در اشتها یا وزن
• خستگی و بی‌انرژی بودن
• سختی در تمرکز، فراموشکاری یا افت درسی و بی‌اهمیت شدن مدرسه

نشانه‌های جسمی و نشانه‌هایی که جدی‌ترند

• شکایت‌های جسمی مکرر مثل سردرد یا دل‌درد (البته بهتر است علت جسمی هم توسط پزشک بررسی شود)
• مصرف الکل یا مواد؛ AACAP اشاره می‌کند که برخی نوجوانان افسرده برای بهتر شدن حال‌شان به این‌ها رو می‌آورند
• حرف زدن از مرگ، آرزوی مردن، آسیب زدن به خود یا خودکشی؛ این مورد همیشه جدی است و در ادامه درباره‌اش توضیح داده‌ایم

چه چیزهایی احتمال افسردگی نوجوان را بیشتر می‌کند؟

هیچ عامل واحدی افسردگی را توضیح نمی‌دهد. به گفته AACAP، افسردگی گاهی بی‌مقدمه و گاهی پس از استرس یا از دست دادن عزیزی شروع می‌شود؛ قلدری و وقت گذراندن زیاد در شبکه‌های اجتماعی ممکن است با آن ارتباط داشته باشند، ممکن است در خانواده‌ها تکرار شود و مشکلاتی مثل اختلال توجه، مشکلات یادگیری یا اضطراب هم خطر را بیشتر می‌کنند.

سازمان جهانی بهداشت هم خشونت، قلدری، فرزندپروری خشن و مشکلات شدید اقتصادی را از خطرهای شناخته‌شده برای سلامت روان نوجوانان می‌داند. دانستن این عوامل برای سرزنش خود یا نوجوان نیست؛ برای این است که اگر فرزندتان اخیراً سوگ، جدایی والدین یا شکست سختی را تجربه کرده، حواس‌تان به حالش بیشتر باشد.

چطور سر صحبت را باز کنیم؟

حرف زدن درباره احساسات با نوجوانی که کم‌حرف یا تند شده آسان نیست. AACAP پیشنهاد می‌کند اگر نگران هستید، از خود نوجوان بپرسید چه حالی دارد و آیا چیزی اذیتش می‌کند. پرسیدن مستقیم و آرام، معمولاً بهتر از حدس زدن و نگرانی در سکوت است.

چند نکته که گفت‌وگو را آسان‌تر می‌کند:

1. زمان و جای مناسب را انتخاب کنید. وسط دعوا یا جلوی دیگران زمان خوبی نیست. گاهی گفت‌وگو هنگام قدم زدن یا کار مشترک، کنار هم و نه روبه‌روی هم، راحت‌تر پیش می‌رود.
2. از دیده‌های‌تان بگویید، نه از برچسب. به‌جای «تو افسرده شده‌ای» بگویید: «این چند هفته دیدم زیاد خسته‌ای و کمتر بیرون می‌روی. نگرانت هستم.»
3. بیشتر گوش بدهید تا نصیحت کنید. لازم نیست فوراً راه‌حل بدهید. جمله‌ای مثل «ممنون که به من گفتی» کمک می‌کند احساس کند شنیده شده است.
4. احساسش را کوچک نکنید. جمله‌هایی مثل «تو که همه‌چیز داری» یا «این‌ها که غصه ندارد» معمولاً گفت‌وگو را می‌بندند.
5. اگر حرف نزد، در را باز بگذارید. بگویید: «هر وقت خواستی، من هستم.» و چند روز بعد دوباره سر بزنید. اگر ترجیح داد اول با بزرگسال مورد اعتماد دیگری مثل مشاور مدرسه حرف بزند، این هم قدم خوبی است.

برای تمرین مهارت‌های گفت‌وگوی آرام در خانواده می‌توانید از ابزار ارتباط مؤثر کمک بگیرید.

در خانه چه کارهایی کمک می‌کند؟

حمایت والدین جای درمان را نمی‌گیرد، اما فضای خانه مهم است. در مرور نظام‌مند و فراتحلیل یپ (Yap) و همکاران (۲۰۱۴) که ۱۸۱ مقاله درباره نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ ساله را بررسی کرد، گرمی کمتر، تعارض بیشتر بین والدین، دخالت بیش از حد و رفتار خصمانه یا تند با خطر بیشتر افسردگی و اضطراب همراه بود و برای افسردگی، فرصت کمتر برای استقلال و نظارت کمتر والدین نیز با خطر بیشتر رابطه داشت.

این یافته‌ها همبستگی‌اند و نشان نمی‌دهند والدین «باعث» افسردگی شده‌اند، اما به چند کار عملی اشاره می‌کنند:

• گرمی و پذیرش را نشان دهید. زمان‌های کوتاه با هم بودن، مثل غذای مشترک یا پیاده‌روی، پیام «تو برایم مهمی» را می‌رساند.
• تعارض‌ها را مدیریت کنید. دعواهای تند و مداوم جلوی نوجوان به او فشار می‌آورد.
• بین حمایت و کنترل تعادل داشته باشید. در جریان زندگی نوجوان باشید و بدانید کجاست و با کیست، اما به او فرصت تصمیم‌گیری متناسب با سنش بدهید.
• به عادت‌های پایه توجه کنید. راهنمای NICE توصیه می‌کند به نوجوان افسرده درباره ورزش منظم، بهداشت خواب و تغذیه متعادل مشاوره داده شود. NIMH هم وقت گذراندن با دوستان و خانواده، تحرک بدنی و خواب منظم را پیشنهاد می‌کند. هدف آسان‌تر کردن این کارهاست، نه اجبار. ابزار عادت‌های خواب برای شروع گفت‌وگو درباره خواب مفید است.
• با مدرسه همکاری کنید. وقتی تمرکز و انرژی پایین است، با مشاور مدرسه درباره انتظارات واقع‌بینانه درسی صحبت کنید.

درمان افسردگی نوجوان چه شکلی دارد؟

AACAP می‌گوید چند درمان مؤثر برای افسردگی کودکان و نوجوانان وجود دارد و درمان ممکن است شامل روان‌درمانی، جلسه‌های خانوادگی و، با اجازه شما، هماهنگی با مدرسه باشد. درمان شناختی‌رفتاری (CBT) و روان‌درمانی بین‌فردی (IPT) از روش‌هایی‌اند که اثربخشی‌شان در افسردگی نشان داده شده است.

راهنمای بالینی NICE (مؤسسه ملی سلامت و مراقبت بریتانیا) درباره افسردگی کودکان و نوجوانان هم رویکردی پله‌ای دارد:

• در افسردگی خفیف، معمولاً ابتدا حدود دو هفته پیگیری و ارزیابی دوباره پیشنهاد می‌شود و اگر مشکل ادامه داشت، درمان روان‌شناختی مثل CBT دیجیتال یا گروهی برای حدود دو تا سه ماه. داروی ضدافسردگی نباید درمان اولیه افسردگی خفیف باشد.
• در افسردگی متوسط تا شدید در نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ ساله، CBT فردی دست‌کم سه ماه پیشنهاد می‌شود. اگر دارو لازم باشد، تصمیمش پس از ارزیابی روان‌پزشک کودک و نوجوان و همراه با روان‌درمانی گرفته می‌شود.
• به نوجوان فرصت داده شود بخشی از مسائل را ابتدا به‌تنهایی با متخصص در میان بگذارد و خانواده در تصمیم‌ها شریک باشد.

سازمان جهانی بهداشت نیز بر اولویت رویکردهای غیردارویی در نوجوانان تأکید می‌کند. جزئیات درمان در هر کشور و برای هر نوجوان فرق می‌کند؛ مسیر مناسب را متخصص پس از ارزیابی پیشنهاد می‌دهد و هیچ درمانی برای همه نتیجه یکسان ندارد.

باورهای نادرست درباره افسردگی نوجوان

• «این فقط اقتضای سن و هورمون‌هاست؛ خودش خوب می‌شود.» نوسان خلق در نوجوانی طبیعی است، اما غم یا تحریک‌پذیری که هفته‌ها ادامه دارد و زندگی روزمره را مختل کرده، ارزش بررسی دارد.
• «اگر درباره خودکشی بپرسم، فکرش را به سرش می‌اندازم.» در مروری که دازی (Dazzi) و همکاران در سال ۲۰۱۴ در مجله Psychological Medicine منتشر کردند، هیچ‌یک از پژوهش‌های بررسی‌شده افزایش معنادار افکار خودکشی را پس از پرسیدن درباره آن نشان نداده بود.
• «افسردگی یعنی من پدر یا مادر بدی بوده‌ام.» افسردگی چندعاملی است و گاهی بی‌دلیل روشن شروع می‌شود. سرزنش خود کمکی نمی‌کند؛ حضور و حمایت شما کمک می‌کند.
• «او فقط تنبل یا لجباز شده.» خستگی، بی‌انگیزگی و افت تمرکز می‌توانند بخشی از افسردگی باشند. قبل از برچسب زدن، کنجکاو باشید که پشت این رفتار چیست.

اگر نوجوان از آسیب به خود یا خودکشی حرف زد

AACAP تأکید می‌کند که اگر کودک یا نوجوان بگوید می‌خواهد به خودش آسیب بزند یا بمیرد، این حرف باید کاملاً جدی گرفته شود. سازمان جهانی بهداشت هم خودکشی را سومین علت مرگ در گروه سنی ۱۵ تا ۲۹ سال می‌داند. واکنش آرام و به‌موقع شما می‌تواند فرق بزرگی ایجاد کند.

• آرام بمانید و گوش بدهید. از او تشکر کنید که گفته است؛ سرزنش یا موعظه گفت‌وگو را می‌بندد.
• مستقیم بپرسید. مثلاً: «به آسیب زدن به خودت فکر می‌کنی؟» پرسیدن آرام، راه کمک را باز می‌کند.
• اگر خطر فوری است، او را تنها نگذارید. اگر نوجوان برنامه یا قصد مشخصی دارد یا به خودش آسیب زده است، کنارش بمانید و فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا او را به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستان ببرید.
• با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید. این خط زیر نظر سازمان بهزیستی، شبانه‌روزی و رایگان است و به افرادی که قصد خودکشی دارند خدمات تلفنی و در صورت نیاز حضوری می‌دهد.
• دسترسی به وسایل خطرناک را کم کنید. سازمان جهانی بهداشت دسترسی به وسایل خودکشی را از عوامل خطر می‌داند؛ داروها و وسایل خطرناک را دور از دسترس بگذارید.
• کمک تخصصی را پیگیری کنید. حتی اگر بحران فروکش کرد، ارزیابی تخصصی را عقب نیندازید. یک برنامه ایمنی که با کمک متخصص و همراه نوجوان تنظیم شود، می‌تواند برای لحظه‌های سخت آینده راهنما باشد.

اگر در ایران نیستید، با شماره اورژانس محلی کشور خودتان تماس بگیرید.

چه زمانی به متخصص مراجعه کنیم؟

لازم نیست صبر کنید تا اوضاع خیلی بد شود. بر اساس معیارهای ارجاع در راهنمای NICE و توصیه‌های AACAP، این موقعیت‌ها دلیل خوبی برای مشورت با متخصص‌اند:

• غم، تحریک‌پذیری یا بی‌علاقگی که چند هفته ادامه داشته و درس، خواب، غذا یا روابط را مختل کرده است.
• نوجوان از خودش مراقبت نمی‌کند؛ مثلاً بهداشت یا غذا خوردنش برای مدتی طولانی به‌شدت کم شده است.
• نشانه‌ها پس از دوره‌ای بهبود، دوباره برگشته‌اند.
• هر حرف یا نشانه‌ای از آسیب به خود یا افکار خودکشی (در این حالت فوری عمل کنید).
• خود نوجوان یا شما احساس می‌کنید به کمک نیاز دارید؛ همین کافی است.

قدم اول می‌تواند صحبت با پزشک خانواده، مشاور مدرسه یا روان‌شناس کودک و نوجوان باشد؛ NICE توصیه می‌کند درمان را درمانگرانی انجام دهند که در سلامت روان کودک و نوجوان آموزش دیده‌اند. خط مشاوره ۱۴۸۰ بهزیستی و سامانه ۱۵۷۰ آموزش‌وپرورش (برای دانش‌آموزان و اولیا) هم در ساعت‌های مشخصی مشاوره تلفنی رایگان می‌دهند.

پرسشنامه تست افسردگی نوجوانان و پرسشنامه بهزیستی نوجوان می‌توانند نقطه شروع گفت‌وگو باشند، اما تشخیص نمی‌دهند (درباره محدودیت پرسشنامه‌ها بخوانید). اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، مقاله مراجعه به روان‌شناس از کجا شروع می‌شود را بخوانید یا با روان‌شناسان و متخصصان هم‌آوا آشنا شوید.

مراقبت از خودتان را فراموش نکنید

راهنمای NICE یادآوری می‌کند که اگر خود والدین با مشکلی مثل افسردگی درگیرند، باید به درمان موازی آن‌ها هم توجه شود تا حال نوجوان بهتر شود. کمک گرفتن برای خودتان نشانه ضعف نیست؛ بخشی از مراقبت از خانواده است.

جمع‌بندی

افسردگی نوجوان بیشتر از «بداخلاقی سن» است، اما قابل درمان است. به مدت، شدت و اثر تغییرها توجه کنید، بی‌قضاوت سر صحبت را باز کنید، فضای خانه را گرم نگه دارید و برای ارزیابی سراغ متخصص بروید. لازم نیست همه پاسخ‌ها را داشته باشید؛ همین که کنارش هستید، قدم بزرگی است.

پرسش‌های متداول

افسردگی نوجوان چه نشانه‌هایی دارد؟

غمگینی یا زودرنجی بیشتر روزها، بی‌علاقگی، کناره‌گیری، تغییر خواب و اشتها، خستگی، افت تمرکز و درس، احساس بی‌ارزشی و گاهی افکار آسیب به خود.

اگر نوجوانم نخواهد حرف بزند چه کنم؟

اصرار نکنید، اما در را باز بگذارید. می‌توانید پیشنهاد کنید با بزرگسال مورد اعتماد دیگری مثل مشاور مدرسه یا روان‌شناس حرف بزند.

آیا پرسیدن درباره خودکشی خطرناک است؟

مرور پژوهش‌ها افزایش معنادار افکار خودکشی پس از پرسیدن درباره آن نشان نداده است. پرسش آرام و مستقیم به نوجوان اجازه می‌دهد کمک بخواهد.

آیا افسردگی نوجوان همیشه به دارو نیاز دارد؟

نه. طبق راهنمای NICE، در افسردگی خفیف دارو درمان اولیه نیست و روان‌درمانی در اولویت است. در موارد متوسط تا شدید، تصمیم درباره دارو با روان‌پزشک کودک و نوجوان گرفته می‌شود.

این مقاله ماهیت آموزشی دارد و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان توسط متخصص سلامت روان نیست. اگر نگران امنیت فوری فرزندتان هستید، با اورژانس ۱۱۵ یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.